Ile naprawdę kosztują darmowe studia? O potencjalnych skutkach pełnej komercjalizacji szkolnictwa wyższego w Polsce

Wyobraźmy sobie Polskę, w której studia przestają być finansowane z budżetu państwa. Nie ma subwencji, nie ma dotacji, nie istnieją też żadne publiczne formy wsparcia edukacyjnego. W takim scenariuszu nauka na wyższej uczelni – formalnie wciąż otwarta dla wszystkich – staje się przywilejem tych, których na nią stać. Taki eksperyment myślowy przeprowadziło Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, publikując na LinkedInie szacunkowe koszty kształcenia studenta w pełni odpłatnym modelu.

Rezultaty? Mogą być zaskoczeniem. Studia medyczne w renomowanej uczelni badawczej mogłyby kosztować nawet 75 tysięcy złotych rocznie. W mniej dofinansowanych placówkach „zaledwie” 53 tysiące. Koszt pełnego, sześcioletniego cyklu nauki wyniósłby zatem od 318 do 450 tysięcy złotych. Dla porównania: to równowartość kredytu hipotecznego lub kilku dekad pracy na minimalnej krajowej bez żadnych wydatków.

Humanistyka wypada taniej, ale niekoniecznie „tanio”. Koszty roczne wahają się od 16 do 23 tysięcy złotych. To wciąż pułap, który dla wielu byłby nieosiągalny bez zewnętrznego wsparcia – czy to rodzinnego, czy państwowego.

Edukacja: dobro wspólne czy towar luksusowy?

Publikacja Ministerstwa nie jest zapowiedzią nadchodzącej reformy. Obliczenia te mają uświadomić, jak duży ciężar finansowy w rzeczywistości dźwiga państwo, umożliwiając młodym ludziom studiowanie bez opłat. Uświadamiają również, jak krucha może być granica między edukacją powszechną a elitarną.

Utrzymanie bezpłatnego dostępu do szkolnictwa wyższego wciąż bywa przedmiotem debat – zarówno ekonomicznych, jak i ideologicznych. Zwolennicy pełnej odpłatności studiów argumentują, że wprowadzenie płatności mogłoby poprawić jakość kształcenia i zwiększyć konkurencyjność uczelni. Krytycy odpowiadają: to prosta droga do pogłębienia nierówności społecznych i wykluczenia edukacyjnego.

Bo co z uczniami zdolnymi, ale pochodzącymi z mniej zamożnych rodzin? Co z młodymi ludźmi, którzy nie mogą liczyć na finansowe wsparcie? W scenariuszu pełnej odpłatności nauka na uczelni przestaje być drogą do awansu społecznego – staje się nagrodą za urodzenie się w odpowiednim domu.

Szacunki MNiSW są oparte na realnych danych: subwencje, liczba studentów, kosztochłonność poszczególnych kierunków. Dzięki nim możemy lepiej zrozumieć, ile naprawdę kosztuje funkcjonowanie bezpłatnego szkolnictwa wyższego. A także, dlaczego inwestycje w edukację wyższą nie powinny być traktowane jako koszt, lecz jako kapitał społeczny.

Wprowadzenie powszechnie płatnych studiów w Polsce – nawet przy założeniu bonów edukacyjnych czy kredytów – byłoby krokiem w stronę radykalnej zmiany modelu społecznego. Czy Polacy są na to gotowi?

Choć studia w Polsce są bezpłatne z punktu widzenia studenta, to z perspektywy państwa – a więc wszystkich obywateli – mają bardzo wymierną cenę. Pytanie tylko, czy potrafimy ją docenić, zanim ktoś faktycznie wystawi nam rachunek.