Co łączy Szczecin i australijskie Newcastle? Woda, portowa historia, migracje, zmieniające się środowisko i ślady pozostawiane przez człowieka. Właśnie wokół tych tematów powstał „Cavitation” – monumentalny projekt Izabeli Pluty, artystki urodzonej w Polsce, a dziś mieszkającej w Newcastle. Wystawa najpierw zostanie pokazana w Australii, a jesienią 2027 roku trafi do TRAFO Trafostacji Sztuki w Szczecinie.
„Cavitation” nie jest jedynie wystawą fotograficzną. Projekt łączy fotografię, rzeźbę, obraz ruchomy, gobelin oraz dźwięk, tworząc wielowątkową opowieść o tym, jak woda, ciśnienie, ruch i migracja wpływają na sposób, w jaki postrzegamy przestrzeń i własne miejsce w świecie.
Pierwsza odsłona projektu zostanie zaprezentowana w The Lock-Up – centrum sztuki współczesnej w Newcastle. Wystawa będzie czynna od 25 września 2026 roku do 31 stycznia 2027 roku. Szczecińska publiczność zobaczy projekt jesienią 2027 roku w TRAFO Trafostacji Sztuki.
Punktem wyjścia dla Pluty są dwa odległe geograficznie miejsca: wybrzeże Muloobinba/Newcastle oraz okolice Szczecina i szlaków wodnych Bałtyku. Choć dzieli je tysiące kilometrów, artystka dostrzega między nimi wspólne doświadczenie przestrzeni kształtowanej przez wodę, działalność człowieka i przemieszczanie się ludzi.
Projekt wykorzystuje różne sposoby rejestrowania i interpretowania tych zmian. W Newcastle artystka przygląda się m.in. basenowi Canoe Pool, znajdującemu się na terytorium Awabakal/Worimi. Dawniej znajdował się tam czytelny relief przedstawiający mapę świata. W latach 70. XX wieku został jednak zniszczony przez sztorm. Pozostałości mapy usunięto i zrzucono do portu.
To wydarzenie stało się dla Pluty punktem wyjścia do rozważań o erozji, utracie i sposobach, w jakie człowiek próbuje porządkować świat za pomocą map i współrzędnych. Artystka odlewa pęknięte krawędzie basenu i rejestruje dźwięki pod wodą podczas pływania, traktując przestrzeń jako zapis przemian, których nie da się zamknąć w jednej, stabilnej mapie.
Druga część projektu powstawała w Polsce. Pluta współpracowała m.in. z naukowcami z Instytutu Oceanologii Polskiej Akademii Nauk w Sopocie, wykorzystując dane pozyskiwane za pomocą echosond.
Dno morskie, pęcherzyki powietrza oraz hałas generowany przez działalność człowieka stają się w jej pracach materiałem do tworzenia obrazów akustycznych. Artystka współpracowała również z naukowcami Uniwersytetu Szczecińskiego oraz lokalnymi aktywistami zajmującymi się problematyką Odry.
W ten sposób projekt wychodzi poza tradycyjne rozumienie fotografii. To, czego nie można zobaczyć gołym okiem, zostaje przełożone na obraz, dźwięk i materialną formę. Ocean i rzeka nie są już wyłącznie krajobrazem – stają się aktywnymi uczestnikami opowieści.
Jednym z najważniejszych elementów „Cavitation” będzie wielkoformatowy gobelin przygotowany we współpracy z Australian Tapestry Workshop. Praca zawiera spektrograficzne dane słoneczne z 11 maja 1986 roku – dnia, w którym Izabela Pluta opuściła Polskę. Czterdzieści lat później dane te zostały przekształcone w dzieło wykonane z nici barwionych metodą cyjanotypii i naświetlanych światłem słonecznym.
Osobisty punkt odniesienia nie zamienia jednak projektu w autobiograficzną opowieść. Data emigracji staje się raczej jednym z elementów większej refleksji nad zmianą geografii, przynależnością, przemieszczaniem się i tym, jak doświadczenie migracji wpływa na sposób postrzegania miejsca.
„Cavitation” stawia pytania o to, czy tradycyjne sposoby opisywania przestrzeni nadal wystarczają do zrozumienia świata, który nieustannie się zmienia. Woda nie zna granic wyznaczonych na mapach. Przemieszczają się w niej organizmy, materiały i zanieczyszczenia, a przez wieki rzeki i morza były również drogami migracji ludzi. Jednocześnie działalność człowieka coraz mocniej wpływa na ekosystemy oceanów, mórz i rzek.
Pluta zestawia więc dane naukowe z artystyczną interpretacją. Dźwięki, fotografie, rzeźby, tkaniny i obrazy ruchome tworzą przestrzeń, w której granica pomiędzy sztuką a nauką staje się płynna.
Ważnym motywem projektu jest również tytułowa kawitacja – zjawisko związane z powstawaniem i gwałtownym zapadaniem się pęcherzyków w cieczy pod wpływem zmian ciśnienia. W twórczości Pluty staje się ono metaforą procesów zachodzących zarówno w środowisku naturalnym, jak i w ludzkim doświadczeniu.
Z Australii do Szczecina
Pierwszym miejscem prezentacji „Cavitation” będzie The Lock-Up w Newcastle. Otwarcie wystawy poprzedzi 24 września o godz. 19:00 Artist Talk z udziałem Izabeli Pluty, Alexandry Pedley, dyrektorki The Lock-Up, oraz Stanisława Ruksz y, dyrektora TRAFO Trafostacji Sztuki w Szczecinie.
Szczecińska odsłona projektu zaplanowana jest na jesień 2027 roku. Współpraca TRAFO z The Lock-Up sprawia, że obie prezentacje można traktować jako dwie połączone przestrzenie tej samej artystycznej opowieści – powstałe w różnych częściach świata, ale odnoszące się do podobnych pytań o wodę, środowisko, migrację i pamięć.
„Cavitation” pokazuje przy tym, że Szczecin – miasto od wieków związane z Odrą, portem i Bałtykiem – może stać się częścią międzynarodowej rozmowy o zmianach zachodzących w środowisku i o tym, jak człowiek próbuje odnaleźć swoje miejsce w świecie, którego granice są znacznie mniej stabilne, niż sugerują mapy.
„Cavitation” Izabeli Pluty w The Lock-Up w Newcastle będzie prezentowane od 25 września 2026 do 31 stycznia 2027 roku. W TRAFO Trafostacji Sztuki w Szczecinie wystawa zostanie pokazana jesienią 2027 roku.
