Krążą słuchy...Będzie tylko drożej? O inflacji, cenach i prognozach mówi prof. Flejterski

Nowy rok, to i nowe parametry ekonomiczne. Z pewnością wszyscy zauważamy wzrost cen – na stacjach paliw czy sklepowych półkach. Fakt, stawki minimalne też rosną. Jednak czy ma to jakieś znaczenie, skoro właściwie wszystko wszędzie podrożało? I właściwe pytanie – jak długo ceny będą jeszcze rosły? Dziś rozmawiamy z ekonomistą i finansistą prof. Stanisławem Flejterskim z Uniwersytetu WSB Merito w Szczecinie. Malwina Jankowska (MJ): Od kilku lat sytuację w Polsce możemy nazwać stabilną niestabilnością. O ile ceny produktów i usług rosną, o tyle wzrasta i minimalna stawka wynagrodzenia. To powoduje, że wychodzimy właściwie na to samo. Co przyczyniło się do tej sytuacji? Pandemia, polityka, globalizacja? Stanisław Flejterski (SF): W realnej gospodarce i finansach większość zjawisk i procesów ma wiele przyczyn. Jak mawia prof. Grzegorz Kołodko „rzeczy dzieją się jak się dzieją, ponieważ wiele rzeczy dzieje się naraz”. Tak jest również z fenomenem inflacji, znanym i analizowanym od wieków. Poziom inflacji w gospodarce rynkowej jest wypadkową wielu determinant egzo- i endogenicznych, ma przy tym wielu autorów. Rozróżniamy inflację kosztową oraz popytową, znamy też tzw. spiralę inflacyjną – zwłaszcza cenowo-płacową. Wspomina się z innej perspektywy o inflacji importowanej, monetarnej, rządowej, korporacyjnej, związkowej i konsumenckiej. Za inflację współodpowiedzialni mogą być zatem w różnym stopniu: przedsiębiorstwa zagraniczne, od których importujemy coraz droższe surowce, półprodukty, produkty i usługi, bank centralny, czyli w naszym przypadku NBP prowadzący politykę pieniężną, banki komercyjne i inne instytucje finansowe udzielające kredytów i pożyczek, polityka budżetowa, głównie fiskalna rządu, częściowo polityka podatkowa samorządów lokalnych, polityka cenowa korporacji - producentów i handlowców, presja płacowa związków zawodowych, wreszcie w pewnym stopniu zachowania samych gospodarstw domowych. Znany jest fenomen tzw. oczekiwań inflacyjnych oraz psychologii inflacyjnej. Konsumenci w obawie, że ceny będą coraz wyższe, kupują więcej, przyczyniając się do wzrostu cen. Poziom inflacji nie jest zatem jedynie wypadkową gry popytu i podaży, ale i czynników psychologicznych, behawioralnych. Konsumenci widząc, że ich portfele chudną, napędzają realną inflację, domagając się od swoich pracodawców podnoszenia płac, aby sobie zrekompensować rosnące koszty życia. Wpływać to może z kolei na podwyższanie cen, gdyż pracodawcy chcą sobie zrekompensować rosnące koszty prowadzenia działalności gospodarczej. Mamy wówczas do czynienia z impulsami proinflacyjnymi i wspomnianą już spiralą cenowo-płacową. Proszę mi wybaczyć ten przydługi, ale i tak mocno uproszczony wywód akademicki. Uważam, że wszystko i tak jest bardziej złożone niż myśli większość ludzi. W swoim pytaniu słusznie wymieniła Pani pandemię, politykę, globalizację. Pandemia w roku 2020 i następnych miała oczywiście potężny wpływ na stan gospodarki i finansów, podobnie jak wojna rosyjsko-ukraińska trwająca już prawie 3 lata. Nie sposób nie wspomnieć o transformacji łańcuchów dostaw, również o częściowym odwrocie od skądinąd nieodwracalnej globalizacji. Wreszcie nie wolno pominąć roli polityki i polityków, decydujących o kierunkach i instrumentach szeroko rozumianej polityki społeczno- gospodarczej. MJ: Wynagrodzenia i ceny rosną, ale czy to oznacza też, że podnosi się jakość życia mieszkańców Polski, Szczecina? SF: Również na to pytanie nie jest łatwo odpowiedzieć. Jakość życia zależy od bardzo wielu różnych czynników, ekonomicznych i pozaekonomicznych. W Polsce mamy do czynienia z nierównością, zarówno z bogactwem, jak i z ubóstwem. Wiele najbogatszych i średniozamożnych gospodarstw domowych dostrzega oczywiście wzrost cen, jednak nie odczuwa tego dramatycznie: oszczędzają, inwestują, podróżują, nabywają nieruchomości, również za granicą, zaciągają i spłacają kredyty. Z drugiej strony miliony mieszkańców Polski żyją bardzo skromnie, a nawet w ubóstwie. Ogólnie rzecz ujmując, w ciągu minionych 35 lat, czy też pierwszego ćwierćwiecza XXI stulecia średni poziom życia polskich gospodarstw domowych znacząco się poprawił. Interesująco o tym pisał m.in. mój znajomy prof. Marcin Piątkowski w swojej książce: „Złoty wiek. Jak Polska została europejskim liderem wzrostu i jaka czeka ją przyszłość”. Zaproponował również program gospodarczy w swoistej „pigułce” jako 5 I: instytucje, inwestycje, innowacje, imigracja, inkluzywność, z włączeniem komunikacyjnym na czele. To ważne cele, jednak osiągalne raczej w średnim i długim okresie. Natomiast tu i teraz nie sposób nie doceniać obaw sporej części mieszkańców Polski o perspektywy utrzymania, a tym bardziej poprawy swojego poziomu życia. Wspomniała Pani o bliskim mi Szczecinie. Mieszkam tu od prawie 60 lat, mam skalę porównawczą , dostrzegam widowiskowe zmiany, długo by wymieniać liczne powstałe w ostatnich latach, skądinąd kosztowne inwestycje służące poprawie dobrostanu mieszkańców. To jednak temat na inną opowieść. MJ: Na razie widzimy tylko coraz większe liczby. Początkowo liczyliśmy, że sytuacja ustabilizuje się w 2023, później 2024 roku. Jest 2025, a ceny dalej idą w górę. Jak długo może to jeszcze potrwać? SF: Żyjemy w czasach radykalnej niepewności, wiedzy niedoskonałej, ponadto jednoczesnego występowania wielu kryzysów. Sytuacja jest dynamiczna, na świecie, w Europie, w Polsce. Prognozowanie tendencji w geopolityce, również w gospodarce i finansach porównywane jest do przewidywania pogody. Nieprzypadkowo jedni analitycy odpowiadają „nie wiem”, inni lubią sformułowanie „to zależy”. Czasem słyszeć można odpowiedzi w rodzaju: kiedy będzie bezpieczniej, bezpiecznie już było, kiedy będzie taniej, tanio już było. Jako akademicki ekonomista staram się unikać skrajnych podejść, daleko mi zarówno do radykalnego optymizmu, jak i do pesymizmu. Odnotujmy dla pełni obrazu, że nasz obecny poziom inflacji jest w gruncie rzeczy cywilizowany, na szczęście daleko nam do rekordowej inflacji, takiej jak przykładowo w Argentynie czy w Turcji. Z inflacji sięgającej ponad 18% udało nam się zejść do poziomu blisko 5%. Poziom ten zatem utrzymuje się niestety powyżej celu inflacyjnego NBP ustalonego na 2,5% z możliwością odchylenia o 1 punkt procentowy. Czy ten cel uda się osiągnąć już w roku obecnym, czy dopiero w roku 2026? Wiele zależy od otoczenia zagranicznego, od stanu geopolityki, w tym od polityki nowej administracji USA, od relacji z Chinami, od zakończenia wojny rosyjsko-ukraińskiej, również od polityki i gospodarki w Europie, w tym oczywiście zwłaszcza w Niemczech. Tyle samo, a może więcej od stanu polskiej gospodarki i polskich finansów. Główna odpowiedzialność znajduje się po stronie rządu oraz Rady Polityki Pieniężnej. Trzeba sobie życzyć mądrej, odważnej polityki społeczno-gospodarczej, jak i racjonalnej polityki pieniężnej, prowadzonej nie tyle przez „gołębie” czy „ jastrzębie”, lecz przez słynące z mądrości „sowy”. Tylko tyle i aż tyle. Optymalizacja polityki budżetowej, w tym fiskalnej, z jednej strony oraz polityki monetarnej z drugiej powinny w średniej perspektywie przynieść Polsce i naszym mieszkańcom zrównoważony rozwój, w tym ustabilizowanie cen na poziomie bliskim celu inflacyjnego.